Doksan Beş Tez Neydi?

31 Ekim 1517’de, o sırada otuzlu yaşlarının ortalarında olan Martin Luther, Wittenberg’deki Şato (Castle) Kilisesi’ne giderek Doksan Beş Tezi’ni kilisenin kapısına astı. Başlangıçta halka açık bir tartışma için öneriler olarak kaleme alınan bu tezler, halkın değil, bilginlerin dili olan Latince yazılmıştı. Luther, bunların Avrupa’nın dört bir yanında yankılanacağını ve ruhsal bir devrimin kıvılcımı hâline geleceğini elbette bilemezdi.

Şato Kilisesi’nin kapısına asılan bu metinleri gören birçok kişi —ki bu kapı muhtemelen halka açık bir duyuru panosu işlevi görüyordu— Latince okuyabilecek durumda değildi. Ne var ki, tezler kısa süre içinde Almancaya çevrildi ve ardından adeta bir yangın gibi, hatta “Tanrı’nın bir işi” gibi tüm Avrupa’ya yayıldı.

Peki Doksan Beş Tez neydi? Bunlar, Luther’in yaşadığı dönemde kilisede bulunan belirli yozlaşmaları doğrudan hedef alan ifadelerdi; bunların çoğu endüljanslar, araf ve papanın yetkisi gibi konularla ilgiliydi. İlk tez ise özellikle sarsıcıydı:

Rabbimiz ve Efendimiz İsa Mesih, “Tövbe edin” derken, imanlıların bütün yaşamının tövbe olması gerektiğini istemiştir. (Dominus et magister noster Iesus Christus dicendo “Poenitentiam agite etc.” omnem vitam fidelium poenitentiam esse voluit.)

Luther, “Tövbe edin” ifadesinin Vulgata çevirisindeki karşılığının (poenitentiam agite) “kefaret eylemlerini yerine getirin” ya da “ceza tövbesi yapın” şeklinde yanlış anlaşılmaya açık olduğunu kavramıştı. Aynı zamanda daha sonra Jean Calvin’in büyük bir açıklıkla ortaya koyacağı şu ilkeyi de anlamıştı: Tövbe, bir anlık eylem değildir; yaşamın yön değiştirmesidir; Kutsal Ruh’un lütufkâr işiyle gerçekleşen günahı reddediştir. Bu nedenle tövbe, tek bir anda tamamlanan bir hareket olamaz; yüceliğe kavuşuncaya kadar süren bir yaşam tarzıdır.

Luther’in yaşamı, ancak kapsamlı bir biyografinin hakkını verebileceği kadar dolu ve maceralıydı. O, Tanrı tarafından olağanüstü enerjiyle donatılmış dikkat çekici bir insandı. Konuşmaları doğrudan ve sadeydi; zaman zaman oldukça sert ve incelikten yoksun ifadeler de kullanırdı. Bir ilahiyat hocası, Müjde vaizi ve Reformasyon döneminin en önemli eserlerinden bazılarının yazarıydı. İlk dönem eserleri arasında özellikle Kilisenin Babil Esareti Üzerine adlı kitabı dikkat çeker. Bu eserinde kilisenin başarısızlıklarını gözler önüne sermiştir. Bir Hristiyan’ın Özgürlüğü Üzerine adlı eserinde ise İsa Mesih’te imanlıların hem Tanrı’yı sevmek hem de komşularına hizmet etmek üzere nasıl özgür kılındıklarını açıklamıştır. Bu nedenle Müjde merkezli yaşamın paradoksunu yakalayan şu güzel cümleyi yazmıştır: “Bir Hristiyan, herkesin üzerinde bulunan en özgür efendidir ve hiç kimseye tabi değildir; bir Hristiyan, herkesin hizmetinde bulunan en sadık hizmetkârdır ve herkese tabidir.”

Luther, vaazlarıyla, yazılarıyla ve özellikle Mesih’e iman aracılığıyla lütufla kurtuluş öğretisini açıklamadaki etkisiyle, Tanrı tarafından Hristiyan kilisesini dönüştürmek için kullanıldı. İngiltere ve İskoçya’daki önde gelen Reformcular onun yazılarından etkilendi; bu eserler çoğu zaman tüccar denizciler tarafından gizlice ülkelere sokuluyordu. Özellikle İskoçya’da, St. Andrews’un şehitleri Patrick Hamilton ve (bir dönem korumalığını John Knox’un yaptığı) George Wishart, Luther’in öğretisinin öğrencileriydi. Benzer şekilde İngiltere’de de kahraman William Tyndale, yalnızca Kutsal Kitap’ın İngilizce çevirisini değil, aynı zamanda Alman Reformcu’nun çalışmalarını yansıtan geniş bir yazın mirasını geride bıraktı.

Peki Luther ne öğretti? Onun temel vurguları, Reformasyon’un meşhur “sola” ilkelerinde özlü bir şekilde özetlenmiştir: (1) sola Scriptura: Tanrı’yı yalnızca Kutsal Yazılar aracılığıyla tanırız; kilise gelenekleri aracılığıyla değil.; (2) sola gratia: bağışlanmayı yalnızca Tanrı’nın lütfuyla alırız; herhangi bir liyakat kazanabildiğimiz için değil; (3) sola fide: aklanmayı yalnızca imanla alırız; iman artı başka bir şeyle değil; (4) solus Christus: Tanrı’nın bütün zenginlikleri bize yalnızca Mesih’te verilir; (5) soli Deo gloria: tüm yaşamın amacı yalnızca Tanrı’nın yüceliğidir.

Bu ilkeler, Luther’in Kutsal Yazılar’da bulduğu vurguların altını çizmekten başka bir şey yapmıyordu. Ancak bağlam içinde bakıldığında, bunların önemi yalnızca neyi vurguladıklarında değil, neyi devre dışı bıraktıklarında da görülür. Ne Luther ne de diğer büyük Reformcular kiliseyi küçümsediler. Ancak onlar kiliseyi, lütufla gelen kurtuluşun tanığı ve güçlü bir örneği olarak gördüler; kurtuluşu dağıtan merci olarak değil. Bir bakıma kilise yalnızca Müjde’yi doğru öğretmekte başarısız olmakla kalmamış, aynı zamanda kurtuluşta Kutsal Ruh’un rolünü de gasp etmişti. İşte Kutsal Ruh’un kurtuluşun uygulanmasındaki hizmetinin yeniden vurgulanması, Tanrı’nın lütfunun dolaysızlığına dair güçlü bir farkındalık oluşturdu; bağışlanmanın ve Mesih’te yeni yaşamın getirdiği sevinç ve rahatlığı yeniden ortaya çıkardı. Lütuf ve kurtuluş için yönelmemiz gereken yer, kilisenin aracılığı değil, yalnızca Mesih’in kendisidir.

Burada diğer büyük Reformcuları —Huldrych Zwingli, Heinrich Bullinger, Jean Calvin, John Knox ve daha nicelerini— ele almadık. Ancak Luther’e ve onun etkisine yönelik bu kısa bakış bile, on altıncı yüzyılın Hristiyan kilisesi tarihindeki muazzam önemini göstermeye yeterlidir. Elbette bu dönem kusursuz değildi; hataları ve eksiklikleri vardı. Ancak o günlerin Hristiyanları büyük bir keşfin gücü ve enerjisiyle dolup taşıyorlardı; günahlarının yükünün İsa Mesih tarafından taşındığını ve sonunda özgür kılındıklarını keşfetmişlerdi. Knox’un ifade ettiği gibi bunlar, “Tanrı’nın Kutsal Ruhu’nu sıradan insanlara büyük bir bollukla verdiği” günlerdi.

İşte bugün de ihtiyacımız olan şey tam olarak budur!

Bu makale orijinal olarak Ligonier Hizmetleri blogunda yayınlanmıştır.