Monoteizm (Tek Tanrıcılık) Nedir?

İnsanlar doğaları gereği dindardır ve bu durumdan kaçamazlar. Dünya genelinde insanlar, büyük dünya dinlerinden birine, bu dinlerden türeyen sayısız mezhebe ya da henüz kayda geçirilmemiş dinî sistemlere bağlıdır. Her din, “nihai gerçeklik” diyebileceğimiz, var olan her şeyin kaynağıyla bir tür uzlaşma arar. Bu nihai gerçeklik, bazı Doğu dinlerinde olduğu gibi kişisel olmayan bir varlık olarak tasavvur edilirken, kişisel bir Tanrı’ya veya birçok kişisel tanrıya tapınan bazı dinlerde olduğu gibi kişisel bir varlık olarak da tasavvur edilir.

Nihai gerçekliği kişisel olarak gören dinleri ise üç gruba ayırabiliriz: monoteizm, henoteizm ya da politeizm.

Teizmin Türleri

Monoteizmi (tek tanrıcılığı) anlamak için yalnızca onun tanımını değil, teizmin diğer türlerinin tanımını da bilmemiz gerekir. Monoteizm terimi Grekçe monos (“bir, tek, yalnız”) ve theos (“tanrı”) kelimelerinden gelir ve yalnızca tek bir gerçek Tanrı’nın var olduğunu ve O’na tapınılması gerektiğini savunur. Muhtemelen en bilinen monoteist (tek tanrıcı) dinler, “İbrahimî dinler” diye anılan Hristiyanlık, Yahudilik ve İslam’dır.

Politeizm (çok tanrıcılık) ise adını Grekçe polys (“çok”) ve theos kelimelerinden alır. Buna göre politeizmi (çok tanrıcılığı) benimseyen bir din, birden fazla tanrıya tapınan bir dindir. Birçok kişi Zeus, Athena ve Mars gibi pek çok tanrıyı içeren antik Yunan ve Roma dinlerini bilir. Günümüzde de Hinduizm’in bazı türlerinde ve Mormonluk olarak da bilinen İsa Mesih’in Son Zaman Azizler Kilisesi’nde politeizmin örneklerine rastlanır. Politeist inançlar, uygulamada çoğu zaman henoteist hâle gelir.

Henoteizme bağlı olan kişi, başka daha küçük tanrıların varlığını inkâr etmeden bir yüce tanrıya tapınır. Bu terim Grekçe hen (“bir”) ve theos kelimelerinden gelir. Politeist dinler genellikle tanrılarından birini diğerlerinin üzerine çıkararak henoteist bir yapıya bürünür. Örneğin bazı Hindular, diğer tanrıların üzerinde Brahma, Şiva veya Vişnu’ya kendilerini adarlar.

Monoteizmin (Tek Tanrıcılığın) Türleri

Bütün monoteistler tek bir gerçek Tanrı’nın var olduğuna inanır; ancak bu tek kişisel Tanrı’nın nasıl var olduğu ve kim olduğu konusunda hepsi aynı fikirde değildir. Temelde iki monoteizm türü vardır: Üniteryenlik ve Üçlübirlikçilik.

Üniteryenlik, tek bir ilahi özün -Tanrı’yı Tanrı yapan özün- ve bu özde var olan tek bir ilahi kişinin bulunduğunu savunur. Yahudilik ve İslam, üniteryen monoteizmi benimseyen dinlere örnektir. Bu dinlerin her birinde Tanrı, her şeyden önce tek başına var olan bir kişidir. Yaratılıştan önce O’nun ilişki kurabileceği başka hiçbir varlık olmadığı için kimseyle ilişki içinde değildi. Dolayısıyla başka kişilerle sevgi ve paydaşlık ilişkisi içinde olmak Tanrı’nın özünün temel bir parçası değildir. Bu nedenle İslam gibi dinler, insanların Tanrı’yla kişisel bir ilişki kurabileceğini gerçek anlamda öğretmez. Tanrı çoğu zaman o kadar aşkın görülür ki, yaratılışına anlamlı bir şekilde yaklaşmayacağı düşünülür.

Öte yandan Üçlübirlik inancı, tek bir ilahi öz olduğunu, fakat bu öz içinde ezelden beri birbirinden farklı üç kişinin var olduğunu öğretir. Bu monoteizm biçimi, Baba, Oğul ve Kutsal Ruh olmak üzere gerçek Hristiyanlığa özgüdür ve Tanrı’nın üç kişide tek olduğu ikrar edilir. Bu üçü tek gerçek Tanrı olduğu için her bir kişi ilahi özü tamamen paylaşır. Sanki her kişi Tanrı’nın üçte birini oluşturuyor ve üçünü topladığınızda tek Tanrı’ya ulaşıyormuşsunuz gibi değildir. Aksine her bir kişi tamamen ve gerçek anlamda Tanrı’dır ve her biri nitelikleri (sıfatları) bakımından diğerleriyle aynıdır. Dolayısıyla Baba’nın gücü, Oğul’un gücüyle, Oğul’un gücü de Kutsal Ruh’un gücüyle özdeştir. Baba’nın bilgisi, Oğul’un bilgisiyle, Oğul’un bilgisi de Kutsal Ruh’un bilgisiyle özdeştir. Bu durum, tüm ilahi nitelikler için geçerlidir.

Tek Tanrı’nın üç kişisi özde aynı olmakla birlikte, “kişisel özellikler” ya da “köken ilişkileri” denilen yönlerden farklıdırlar; ve aralarındaki tek fark da budur. Baba ezelden beri doğmamış olandır; Oğul ezelden beri Baba’dan doğandır (Oğul olandır); Kutsal Ruh ise ezelden beri Baba’dan ve Oğul’dan çıkar. Bu özellikler, özü bölmeden kişileri ayırt eder. Böylece Tanrı ezelden beri tek özde üç kişi olarak var olmuştur ve Baba, Oğul ve Kutsal Ruh birbirlerini ezelden beri sevmişlerdir. Tanrı aşkındır ve bu nedenle bizden çok farklıdır; ancak aynı zamanda doğası gereği ilişkiseldir ve özgürce bize yaklaşmayı seçmiştir. Bize en çok, Baba’nın biricik Oğlu’nu Kutsal Ruh’un kudretiyle insan doğasını almak üzere göndermesiyle yaklaşmıştır. Bu Oğul, hem gerçek Tanrı hem de gerçek insan olan Rab İsa Mesih’tir.

Sonuç

Monoteizm (tek tanrıcılık), yalnızca tek bir gerçek Tanrı’nın var olduğunu kabul eder; ancak farklı monoteist dinler bu tek Tanrı’yı farklı şekillerde anlar. Biz biliyoruz ki tek gerçek Tanrı aslında Kutsal Üçlübirlik’tir. Gerçek Tanrı özde birdir ve kişilerde üçtür; Baba, Oğul ve Kutsal Ruh. Hristiyanlar, bu tek Tanrı’nın Üçlübirlik adıyla vaftiz edilirler ki O’nu sonsuza dek yüceltsinler ve O’ndan zevk alsınlar (Mat. 28:18–20).

Bu makale orijinal olarak Ligonier Hizmetleri blogunda yayınlanmıştır.

açar ve ikizlerin doğumuyla sonuçlanır. Bu doğumda, Perez’in Zerah’ın önüne geçmesiyle primogeniture (en büyük oğlun miras hakkı) ilkesi bir kez daha tersine döner. Daha sonra Yakup Yahuda’yı kutsayacak ve krallığın onun soyundan gelenlerle ilişkilendirileceğini söyleyecektir (Yar. 49:8-12). Bu kutsama yüzyıllar sonra Samuel’in zamanında görülmektedir (bkz. Mez. 78:67-72).