Neden Tanrı-İnsan? (Tanrı Neden İnsan Olmak Zorundaydı?)

On birinci yüzyılda, kilisenin en parlak düşünürlerinden biri olan Canterbury başpiskoposu Anselmus, kiliseyi günümüze dek etkilemiş üç önemli eser yazdı. Hristiyan felsefesi alanında Monologium ve Proslogium’u bize kazandırdı; sistematik teoloji alanında ise büyük Hristiyan klasiği olan -ve tercümesi “Neden Tanrı-İnsan?” olan- Cur Deus Homo’yu kaleme aldı.

Anselmus bu eserinde, kilisenin Mesih’in kefaretine ilişkin anlayışının önemli bir yönüne, özellikle de tatmin eden kefaret görüşüne ilişkin felsefi ve teolojik temelleri ortaya koymuştur. Anselmus, bu eserinde Tanrı’nın adaletini sağlamak için kefaretin gerçekleşmesinin zorunlu olduğunu ileri sürmüştür. Bu görüş, kilisenin Mesih’in kefaretindeki işine ilişkin anlayışı açısından Orta Çağ’da klasik Hristiyan ortodoksluğunun temel taşı hâline geldi. Ancak o zamandan beri tatmin eden kefaret görüşü eleştirilerden muaf tutulmadı.

Orta Çağ’da, İsa’nın kefaretinin, Tanrı’nın adaletinin tatmin edilmesini gerektiren soyut bir evren yasası tarafından zorunlu kılındığı düşüncesinin uygunluğu hakkında sorular ortaya atıldı. Bu durum, Ex Lex olarak adlandırılan tartışmayı doğurdu. Bu tartışmada şu soru gündeme geldi: Tanrı’nın iradesi herhangi bir yasadan bağımsız mı ya da yasadan ayrı mı işler (ex lex); yoksa Tanrı’nın iradesi, Tanrı’nın uymak zorunda olduğu bir doğruluk normuna ya da kozmik bir yasaya mı tabidir ve dolayısıyla yasa altında mı işler (sub lego)? Soru şuydu: Tanrı yasadan bağımsız mı, yoksa yasa altında mı?

Kilise bu ikileme temel olarak “ikisinin de yanlış olduğu” cevabını verdi ve Tanrı’nın bu anlamlarda ne yasadan bağımsız ne de yasa altında olduğunu ilan etti. Aksine kilise, Tanrı’nın hem yasadan bağımsız hem de yasa altında olduğunu, şu anlamda kabul etti: Tanrı, kendisinin dışında var olan herhangi bir yasa tarafından kendisine dayatılan her türlü sınırlamadan özgürdür. Bu anlamda Tanrı yasadan bağımsızdır ve yasa altında değildir. Ancak aynı zamanda Tanrı keyfî ya da kaprisli değildir; kendi doğasının yasasına göre hareket eder. Kilise, Tanrı’nın kendisi için bir yasa olduğunu ilan etti. Bu, Tanrı’da bir yasasızlık ruhunu yansıtmaz; aksine Tanrı’nın davranışlarının ve iradesinin normunun, on yedinci yüzyıl ortodoks teologlarının “Tanrı’nın doğal yasası” olarak adlandırdığı şeye dayandığını ifade eder.

“Tanrı’nın doğal yasası” ifadesi, siyaset teorisinde ve teolojide karşılaşılan daha geniş “doğa yasası” (lex naturalis) kavramıyla kolayca karıştırılabilir. Bu ikinci anlamda doğa yasası, Tanrı’nın etik ilkelerin bazılarını doğa aracılığıyla açığa çıkarmasını ifade eder. Ancak bu yaygın kullanımdan farklı olarak, on yedinci yüzyıldaki Westminster ilahiyatçılarının Tanrı’nın doğal yasasından kastettiği şuydu: Tanrı, kendi doğasının yasasına göre hareket eder. Yani Tanrı, kendi kutsallığına, doğruluğuna, adaletine, kudretine ve benzeri niteliklerine aykırı düşecek şekilde asla davranmaz. Tanrı, yaptıklarında kendi varlığının ve karakterinin mükemmelliğinden asla ödün vermez.

Kilise, Tanrı’nın doğruluğunun tatmin edilmesinin gerekliliğini ikrar ettiğinde, bu gereklilik Tanrı’ya dışarıdan dayatılan bir gereklilik değildir; Tanrı’nın kendi karakteri ve doğası tarafından kendisine dayatılan bir gerekliliktir. Tanrı’nın Tanrı olması için, kendi kutsallığından, doğruluğundan ve adaletinden asla taviz vermemesi gerekir. İşte bu anlamda, O’nun doğruluğunu tatmin eden bir kefaretin gerekli olduğu kabul edilir.

Daha yakın dönemlerde, modern düşünürler tatmin eden kefaret görüşüne, Tanrı’nın karşılıksız lütfu ve sevgisi üzerine gölge düşürdüğü gerekçesiyle itiraz etmişlerdir. Eğer Tanrı sevgi Tanrısı ise, neden insanları yalnızca kendi sevgisi ve lütfunun saf motivasyonuyla, herhangi bir adaletin -ister kendi doğasının yasası ister dışarıdan dayatılmış bir yasa olsun- tatmin edilmesiyle ilgilenmeden, karşılıksız olarak bağışlamasın? Tekrar söylemek gerekirse, kefarete ilişkin bu görüş, Tanrı’nın, günahkârları kurtarma arzusuna rağmen, kendi doğruluğunu asla müzakere etmeyeceğini kavrayamamaktadır.

Kefarette, Tanrı’nın bize yönelik lütufkâr sevgisini gözler önüne serdiğini, aynı zamanda kendi doğruluğuna ve adaletine olan bağlılığını da sergilediğini görürüz. Adalet, Tanrı’nın doğruluğunun taleplerini tatmin eden Mesih’in işiyle yerine getirilir; böylece Tanrı’nın doğruluğa ve adalete olan bağlılığı korunur. Tanrı, doğruluğunun taleplerini, bizim yerimize geçen bir Kurban vererek tatmin etmiştir; yerimize geçen bu Kurban, bizim adımıza bu tatmini sunar. Bu durum, tatminin ortasında Tanrı’nın lütufkârlığını harika bir şekilde gözler önüne serer. Tanrı’nın lütfu, adaletinin tatmin edilmesinde sergilenir; çünkü bu tatmin, Tanrı’nın tayin ettiği Kişi tarafından bizim için gerçekleştirilmiştir. Bütün dünyanın Yargıcı olarak Tanrı’nın doğası, doğru olanı yapmaktır. Ve doğru olanı yapan Yargıç, asla kendi doğruluğunun kurallarını ihlal etmez.

Kutsal Kitap, çarmıhı hem (Tanrı’nın gazabını) yatıştırma hem de suçların kaldırılması kavramlarıyla açıklar; bunlar Mesih’in bizim yararımıza gerçekleştirdiği ikiz eylemlerdir. Yatıştırma, özellikle Mesih’in Tanrı’nın doğruluğunu tatmin etme işini ifade eder. O, günahlarımızdan ötürü bize düşen cezayı bizim yerimize öder. Bizler, Tanrı’nın doğruluğuna karşı işlediğimiz suçtan dolayı oluşan ahlaki borcu ödeyemeyecek durumda olan borçlularız ve Tanrı’nın gazabı, Mesih’in bizim adımıza sunduğu kusursuz kurbanla tatmin edilmiş ve yatıştırılmıştır. Ancak bu işin yalnızca bir yönüdür. İkinci yön suçların kaldırılmasıdır. Suçların kaldırılmasında, günahlarımız bizden kaldırılır; günahlarımız Mesih’e aktarılır ya da O’na sayılır ve O, bizim yerimize vekâleten acı çeker. Böylece Tanrı tatmin edilir ve günahımız İsa’nın kusursuz kefaretiyle bizden kaldırılır. Eski Antlaşma’daki Kefaret Günü’nde hem bir hayvanın kurban edilir hem de halkın günahları simgesel olarak günah keçisinin üzerine yüklenirdi; günah keçisi daha sonra çöle gönderilir ve böylece günahlar halktan uzaklaştırılmış olurdu. İsa’nın kefareti, işte bu iki yönlü kefaret işini yerine getirmektedir.

Bu makale orijinal olarak Ligonier Hizmetleri blogunda yayınlanmıştır.

açar ve ikizlerin doğumuyla sonuçlanır. Bu doğumda, Perez’in Zerah’ın önüne geçmesiyle primogeniture (en büyük oğlun miras hakkı) ilkesi bir kez daha tersine döner. Daha sonra Yakup Yahuda’yı kutsayacak ve krallığın onun soyundan gelenlerle ilişkilendirileceğini söyleyecektir (Yar. 49:8-12). Bu kutsama yüzyıllar sonra Samuel’in zamanında görülmektedir (bkz. Mez. 78:67-72).